منطقه 1

حـمـام در انتظار ثبت ملی

نویسنده: پریسا امیرقاسم خانی
می گویند شمیران دیگر آن شمیران قدیم نیست. شاید درست تراست بگوییم این شمیران نیست که تغییر کرده، بلکه آدم‌هایش هستند که خواسته‌ها و نگاه‌هایشان متفاوت شده و همراه خود، شمیران را نیز تغییر داده‌اند...
1395/10/18
  می گویند شمیران دیگر آن شمیران قدیم نیست. شاید درست تراست بگوییم این شمیران نیست که تغییر کرده، بلکه آدم‌هایش هستند که خواسته‌ها و نگاه‌هایشان متفاوت شده و همراه خود، شمیران را نیز تغییر داده‌اند. با این حال در بافت سنتی محله‌ها هنوز نشانه‌های شمیران قدیم وجود دارد. نشانه‌هایی که این روزها در آستانه تغییر و تحول و‌گاه نابودی است. شناخت و آگاهی از وجود این نشانه‌ها، باعث پیوند شما با محله‌ای می‌شود که در آن زندگی می‌کنید. یکی از این نشانه‌های باقی مانده، حمام تاریخی در محله امامزاده قاسم(ع) با قدمت حدود 150 سال است. با هم به سمت این حمام می‌رویم تا وضع گذشته و حال آن را از زبان اهالی بشنویم.

   ساخت حمام 150 ساله با مشارکت اهالی
از خیابان سر بالایی شهید میری که به سمت میدان امامزاده قاسم(ع) حرکت می‌کنید، در شمال غربی میدان ، بنایی قدیمی با نمای سنگ سفید رنگ یک طبقه و در فضای 500‌مترمربعی را می‌بینید که به‌صورت نیمه مخروبه در آمده است. در قسمت غربی میدان، ملکی مخروبه و در قسمت شرقی مغازه قدیمی کفاشی قرار دارد. اطراف میدان پر است از مغازه‌های قدیمی کوچک، ولی آنچه این بنای سفید رنگ را متمایز ساخته، فرم و شکل آن است. بالای بنا سقف‌های گنبدی شکل دیده می‌شود و جلو در آهنی آن چند مبل و صندلی شکسته به چشم می‌خورد. 2 میله آهنی، دیوارهای آن را نگاه داشته است. گویا بنا هر لحظه در حال فرو ریختن است. بالای در ورودی نوشته شده: گرمابه امامزاده قاسم(ع). در نگاه اول یک حمام عمومی به نظر می‌رسد، ولی سقف‌های گنبدی و کاهگلی آن روایتی دیگر دارد. به گفته اهالی قدیمی محله قدمت حمام به حدود 150 سال قبل برمی‌گردد. آن زمان این محله روستایی کوچک بود که در اطرافش باغ‌ها و نهرهای فراوان وجود داشت. در مکان فعلی حمام، زمین خالی بوده که اهالی با کمک کدخدای محل در این زمین یک حمام عمومی برای خود می‌سازند. اهالی، نجار حمام اوس مهدی را به یاد دارندکه از اهالی بومی محله در آن زمان بوده است. می‌گویند که آب حمام از نهرهای اطراف امامزاده که در استخر پشتی می‌ریخته، تأمین می‌شده است.

   اهالی که دیگر نیستند
برخی بناها و یادگاری‌ها در محله‌ها بودنشان شبیه یک پیر قدیمی محله، باعث گرما و صمیمیت بین اهالی می‌شود. هنوز هم وقتی اهالی قدیمی محله امامزاده قاسم(ع) از کنار در بسته حمام تاریخی محله عبور می‌کنند خاطرات از مقابل چشمانشان می‌گذرد. هر چند که گذر زمان حرف‌های تازه‌ای داشته باشد. «محسن وزوایی» از اهالی قدیمی محله هنوز خاطرات حمام رفتن‌های اهالی را به یاد دارد: «حمام دو قسمت زنانه و مردانه داشت که قسمت مردانه بزرگ‌تر بود. بعد از گذر از پله‌های باریک و پیچ در پیچی به سر بینه روشن و باز می‌رسید. در چوبی حمام، کمدهایی که آن زمان به گنجه معروف بود و یک کلید بیشتر نداشت، حوض گرد آبی رنگ و راه باریکی که پاها در آن پاشویه می‌شد و خزینه که گرمای آن ازهیزم و شاخ و برگ درختان تأمین می‌شد.» گرمابه محله برای اهالی امروز یاد‌آور شخصیت‌هایی است که به قول اهالی، دیگر شبیه آنها پیدا نمی‌شود. مانند مش حبیب که آب و سوخت حمام را با زحمت فراوان و مزد اندک، بدون هیچ ادعایی برای اهالی محله‌اش فراهم می‌کرد. اهالی به یاد دارند او در زمستان‌های سرد، برف‌های چند متری را از روی پشت‌بام حمام پارو می‌کرد و تابستان‌ها پارچه‌های قرمزرنگ معروف به لنگ را در پشت‌بام، باد می‌داد تا خشک شود.

   سکوی سنگی
گرمابه امامزاده قاسم(ع) محل گردهمایی اهالی بود. بسیاری از دیدارها و گفت‌وگوها در همین مکان انجام می‌شد. «حسین ربیعی» از دیگر اهالی قدیمی برایمان می‌گوید: «درست کنار خزینه، سکوی سنگی قرار داشت که اهالی در حین شست‌وشو توسط دلاک‌ها در آنجا می‌نشستند و ساعت‌ها گفت‌وگو می‌کردند. آنها درباره زندگی‌شان، مشکلات محله، اخبار جدید، تصمیم‌گیری‌های جمعی و... صحبت می‌کردند.» به علاوه حمام یادگار رسم و رسوم‌های محلی از جمله حمام زایمان و عروس برون و داماد برون و... است. ربیعی، ادامه می‌دهد: «زمان عروس یا داماد برون، جلو حمام اهالی به شادی و پایکوبی می‌پرداختند. سر حمامی، فردی به نام حاج زین‌العابدین بود که توسط کدخدای محل مسئولیت حمام را برعهده داشت. حاج زین‌العابدین در مقابل دستمزد کم، درحمام را برای اهالی باز می‌کرد. هنوز صدای خنده‌های او وقتی در حمام مراسم عروس برون یا داماد برون برگزار می‌شد، در گوش اهالی بومی و قدیمی زنگ می‌زند. این گردهمایی‌ها در حمام زنانه پررنگ تربود. گاهی خانم‌های محله از صبح تا بعد ازظهر در حمام می‌ماندند و با خود ترشی و دمی باقالی برای ناهار می‌بردند. آنها ساعت‌ها در حمام با هم صحبت می‌کردند و به نوعی این مکان کاربری تفریحی و صله ارحام برای آنها داشت.»

15 سال در بسته
اکنون حمام تاریخی بی‌صدا و بی‌رمق در بخش شمالی میدان امامزاده رها شده است. شکل اولیه بنا در قسمت مردانه حفظ شده، فقط در سال 1325 تعداد 8 دوش در بخش مخزن حمام اضافه شد. ولی قسمت زنانه از بین رفته است. ربیعی، دبیر شورایاری محل می‌گوید: «حدود 40 سال قبل حمام کارایی خود را به تدریج از دست داد. در دهه 70 بزرگان محل حمام را به اداره اوقاف واگذار کردند تا درآمد حاصله از آن وقف امامزاده شود. ولی در 15 سال گذشته در حمام بسته و تعطیل شده است. بدین صورت گویا بخشی از خاطرات و هویت اهالی مسکوت مانده است. از همه مهم‌تر بنای حمام است که به‌صورت نیمه مخروبه در آمده و هر لحظه خطر ریزش ساختمان برای اهالی وجود دارد.» ربیعی، درباره پیگیری‌های انجام شده در ادامه می‌گوید: «بارها به اداره اوقاف و شهرداری مراجعه کردیم. اهالی خواستار این هستند که در این حمام، مرکز فرهنگی یا ورزشی و استخر و سونا ساخته شود و طبقات بالایی به واحدهای تجاری اختصاص یابد.» در پیگیری‌هایی که با سازمان میراث فرهنگی انجام دادیم متوجه شدیم حمام امامزاده قاسم(ع) براساس شاخصه‌ها و ارزش‌های تاریخی و معماری موجود، در فهرست آثار ملی کشور قرار گرفته است. «فرهاد نظری» مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور در این زمینه می‌گوید: «حمام امامزاده قاسم(ع) یکی از حمام‌های تاریخی تهران است که قدمت آن به دوره قاجار باز می‌گردد و به دلیل همجواری با امامزاده اهمیت زیادی دارد.» او می‌افزاید: «فرایند ابلاغ ثبت حمام تاریخی امامزاده قاسم(ع) در دست انجام است و به‌زودی شماره ثبت آن اعلام عمومی می‌شود.»




ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code