منطقه 12

یادگار 300 ساله حکیم باشی

نویسنده: مرضیه موسوی
درست بعد از بازارچه مروی، چند قدم مانده به خیابان پامنار مسجد «آقا محمود» یا همان «حکیم‌باشی» با آجرهای 3 سانتی سرخ و زرد نمایان می‌شود...
1396/05/21
 درست بعد از بازارچه مروی، چند قدم مانده به خیابان پامنار مسجد «آقا محمود» یا همان «حکیم‌باشی» با آجرهای 3 سانتی سرخ و زرد نمایان می‌شود. ورودی مسجد نیم طبقه‌ای از ارتفاع پیاده‌رو کوتاه‌تر است و «محمد زارع» از کاسبان بازار مروی می‌گوید از بس اینجا آسفالت و سنگفرش روی هم آمده کف کوچه ارتفاع بیشتری گرفته است. مسجد آقا محمود که یکی از قدیمی‌ترین بناهای کوچه مروی است همچنان سر جای خود باقی مانده.» نزدیک ظهر درهای مسجد باز می‌شود و کاسبان و اهالی پامنار و ناصرخسرو از راه می‌رسند. ورودی مسجد هشتی آجرکاری شده‌ای دارد و با خم کوتاهی راه به داخل شبستان اصلی باز می‌شود؛ همانجایی که هر روز نمازجماعت برگزار است. آجرکاری شاخص‌ترین هنر به کار رفته در ساخت این مسجد است و گنبد بلندی سقف شبستان را تشکیل می‌دهد. مسجد حکیم‌باشی یا همان آقا محمود به 3 ایوان و هشتی‌های ورودی‌اش شهرت دارد.

راهی برای مأذنه
2 راه‌پله از 2 سوی شبستان راه به پشت‌بام مسجد و «مأذنه» دارند. «مالک» کلیددار سالخورده مسجد حکیم‌باشی که اهل ایلام است با لهجه‌ای عربی می‌گوید: «اینجا پله‌های مأذنه است و قدیم هر روز در هر نوبت مؤذن برای خواندن اذان از این پله‌ها به ماذنه می‌رفت و اذان می‌گفت و صدایش در تمام بازارچه به گوش می‌رسید.» مأذنه که در میان گنبدهای سقف جا خوش کرده حالا نیاز به رسیدگی و مرمت دارد و ستون‌های چوبی مقرنس‌کاری شده آن کج شده‌اند. کمتر مسجدی در بافت قدیمی تهران مأذنه‌ای با ستون‌‌های چوبی مقرنس‌کاری شده دارد.

پزشکی تاجر اینجا را ساخت
مالک 4 دهه کلیددار مسجد آقا محمود است و از تاریخچه مسجد اطلاعات خوبی دارد: «آقا محمود حکیم‌باشی پزشک تاجری بود که در دوره صفوی زندگی می‌کرد. وقتی داشت از کرمانشاه به سمت شمال شرق کشور روانه می‌شد در راه یک شب در اینجا اقامت کرد. آن زمان این محدوده زمین‌های بایر بود و چیزی نداشت. آقا محمود صبح که از خواب بیدار شد دستور ساخت این مسجد و مدرسه را داد تا مردم بتوانند از آن استفاده کنند. سال 1007 هجری شمسی آقا محمود زمین اینجا را خرید و سال 1017 ساخت این مسجد به پایان رسید.» آقا محمود مسجد را ساخت و وقف کرد.

آب انبارهای موقوفه
موقوفه‌های آقا محمود در پامنار تنها به مسجد و مدرسه علوم دینی خلاصه نمی‌شود. «محسن شفیعی» دبیر شورایاری محله پامنار می‌گوید: «پامنار 3 آب‌انبار مهم دارد؛ یکی آب‌انبار مسجد مروی؛ یکی آب‌انبار مسجد آقا محمود و دیگری آب‌انبار مسجد ملک. مسجد ملک هم ظاهراً از موقوفه‌های حکیم‌باشی است که در بازار واقع شده است.» مالک می‌گوید: «ظاهراً در این محله آب آشامیدنی وضع خوبی نداشت. در خاطرات آقا محمود آمده که اینجا امکانات زیادی برای مردم نداشت. مثلاً نزدیک‌ترین یخچال به اینجا یخچال قدیمی شوش بوده. یخ را از شوش تا اینجا بار الاغ می‌زدند و می‌آوردند و در راه بیشتر یخ‌ها آب می‌شد. آقا محمود حکیم‌باشی با وقف آب‌انبار آب قنات را در اختیار مردم گذاشته بود و اهالی محله آب آشامیدنی خود را از آن تهیه می‌کردند.»

یادگارهای آقا محمود
کارهای خیر آقا محمود تنها به ساخت مسجد و مدرسه حکیم‌باشی ختم نمی‌شود. آقا محمود 5 مسجد در عودلاجان می‌سازد؛ مساجد آقا محمود، ملک در بازار، بتول که مخصوص نماز خواندن خانم‌ها بود، پیرمرد (پیرعطا) و پیرزن در پامنار. گفته می‌شود پیرعطا از دوستان آقا محمود بود که بعد از فوت، او را در مسجد پیرمرد به خاک سپردند و بعد از آن مسجد به نام بقعه پیرعطا شهرت پیدا کرد. 2 سرا در بازار از دیگر موقوفه‌های آقا محمود در بازار است که برای تأمین مخارج مسجد وقف شده بود.

شبستانی برای خانم‌ها
مسجد حکیم‌باشی از مساجدی است که به ثبت ملی رسیده. با این حال چند ماه پیش مسجد به دلیل اتصال سیم‌های برق دچار آتش‌سوزی شد و سرایت آتش به فرش‌های شبستان خسارت‌های زیادی به بار آورد. حالا در طبقه دوم مسجد، روبه‌روی بام گنبدی و مأذنه، شبستانی برای خانم‌ها در حال ساخت است. آنچه در این مسجد در حال اضافه شدن به بافت آن است شباهتی به معماری آجری مسجد ندارد و شامل شبستانی با سقفی کاذب و دیوارها و کفپوشی سرامیکی است؛ حذف و اضافه‌هایی که در بی‌خبری و غفلت میراث در اغلب مساجد ثبتی به چشم می‌خورند و معماری مسجد را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

شاهکار آجر و گنبد
«مسجد آقا محمود که قدمت آن به دوره صفویه برمی‌گردد در سال 1363 در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. مهم‌ترین ویژگی معماری این بنا استفاده از آجر و سقف گنبدی و تزیینات کاشیکاری است. اسناد و مدارک نشان می‌دهد که در دوره به ثبت رسیدن این اثر یعنی اواخر دهه 50 و اوایل دهه 60 این بنا از استحکام کافی برخوردار بوده است.» «سجاد عسکری» رئیس کمیته حفاظت از بناهای تاریخی تهران این را می‌گوید و درباره آسیبی که اغلب مساجد تاریخی را تهدید می‌کند توضیح می‌دهد: «مشکلی که اغلب مساجد ثبتی با آن مواجه هستند مرمت غیر‌اصولی است که توسط هیئت امنا و خیّران انجام می‌گیرد و چون مشورت کارشناسان میراث فرهنگی را همراه ندارد معمولاً الحاقات این مساجد تفاوت زیادی با بافت اصلی مسجد پیدا می‌کنند.»




ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code