منطقه 15

محله شوش از گذشته تا امروز دروازه ماشین دودی و گذرگاه راه‌آهن تهران

نویسنده: مرجان آقبلاغی
محله‌ شوش در شمال غربی منطقه‌ و در ناحیه یک شهری قرار دارد. البته محله‌ شوش فعلی و دیگر مناطق نزدیک به آن در گذشته با نام دروازه شاه عبدالعظیم(ع) شهرت داشته‌اند. بنای دروازه‌ نیز در میدان شوش فعلی قرار داشت و مسیری بود که تهران را به شهرری متصل می‌کرد. همچنین برخی بر این باورند که نام شوش را می‌توان برگرفته از نام شهر شوش دانیال نبی(در استان خوزستان) دانست...
1395/10/18
 محله‌ شوش در شمال غربی منطقه‌ و در ناحیه یک شهری قرار دارد. البته محله‌ شوش فعلی و دیگر مناطق نزدیک به آن در گذشته با نام دروازه شاه عبدالعظیم(ع) شهرت داشته‌اند. بنای دروازه‌ نیز در میدان شوش فعلی قرار داشت و مسیری بود که تهران را به شهرری متصل می‌کرد. همچنین برخی بر این باورند که نام شوش را می‌توان برگرفته از نام شهر شوش دانیال نبی(در استان خوزستان) دانست. البته این احتمال وجود دارد که حکومت پهلوی، شهر شوش دانیال فعلی را در نظر نداشته، بلکه بر اساس سیاست‌های باستان‌گرایانه، شهر شوش، پایتخت تمدن عیلامی و مرکز اداری تمدن هخامنشی که در محل شوش دانیال فعلی واقع شده بود، چنین نامی بر محله شوش گذاشته است. ناگفته نماند که این محله در گذشته با نام شوش شبیر هم شناخته می‌شد. شبیر نام یکی از مالکان اصلی این محدوده بوده است.

                       دارالخلافه‌ ناصری                                         
برای درک بهتر سیر تاریخی و روند شکل‌گیری این محله می‌توان به دوران دارالخلافه ناصری رجعت کرد. در آن هنگام دور تا دور تهران را دیوارهای بلند فرا گرفته و بیرون از این دیوارها خندق حفر شده بود. ارتباط شهر با دنیای بیرون از طریق 12 دروازه در اطراف شهر برقرار می‌شد. دیوار جنوبی شهر با خیابان شوش فعلی در حد فاصل میدان‌های شوش و راه‌آهن منطبق بود و دروازه‌های آن عبارت بودند از دروازه خانی‌آباد، دروازه غار و دروازه حضرت عبدالعظیم(ع). محله شوش شبیر فعلی و دیگر مناطق نزدیک به آن هم به نام دروازه شاه عبدالعظیم(ع) شهرت داشتند. دروازه ماشین دودی و ابتدای مسیر راه‌آهن تهران به شهرری هم در محله شوش شبیر و ابتدای خیابان شهرزاد (شهید رجب‌نیای فعلی) واقع بوده است. همچنین دروازه حضرت عبدالعظیم(ع) در میدان شوش فعلی قرار داشت و مسیر دیگری بود که تهران را به شهرری متصل می‌کرد. بعد از‌‌‌‌ ترور رزم‌آرا، این خیابان به رزم‌‌آرا تغییر نام داد و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، فدائیان اسلام نام گرفت.

   تخریب باروها و دروازه‌های اطراف شهر        
 در اسناد مربوط به آن دوران، نشانه‌ای از وجود یک روستا یا منطقه مسکونی قابل توجه در محل فعلی محله شوش به چشم نمی‌خورد. اما نکته‌ای که باید به آن توجه داشت این است که در بیرون از دروازه‌ها هم همواره نوعی از زندگی که امروزه به آن حاشیه‌نشینی می‌گویند وجود داشته است. در بیرون از دروازه‌ها هم همواره جمعیتی از افراد مستمند و از جامعه رانده شده و خلافکار به چشم می‌خوردند.
در زمان سلطنت رضاشاه، باروها و دروازه‌های اطراف شهر تخریب و خندق‌ها پر شدند اما تا هنگام اشغال ایران توسط متفقین، مرزهای تهران تغییر محسوسی نکردند و جای باروها و خندق‌های قبلی را خیابان‌های کمربندی گرفتند. خیابان‌های مذکور غیر از خیابان شوش که بعد از همه ساخت شد، نخستین خیابان‌هایی بودند که در زمان پهلوی اول، از زمین‌های دولتی یعنی خندق‌هایی که پر شده بودند به وجود آمده و با ایجاد آنها ضرر و زیانی متوجه کسی نشد. خیابان‌های شوش شرقی(در جوار محله شوش شبیر) و غربی در زمان نخست وزیری رزم‌آرا، تأسیس شد. میدان شوش فعلی تا آن زمان معروف به دروازه شاه عبدالعظیم(ع) بود و از همان زمان به نام شوش نامگذاری شد که هنوز هم این اسم باقی مانده است. همچنین از برخی قراین چنین برمی‌آید که در زمان قاجار در شوش شبیر فعلی، کوره‌های آجرپزی وجود داشته و کارگران آجرپزی نیز در اطراف کارخانه‌ها ساکن بوده‌اند. پس از کوره‌های آجرپزی، کارگاه‌های بلورسازی نیز در محله شکل گرفته بود و کارگران بلورسازی در کنار محلِ کارشان سکنی داشتند و جمعیت این محله افزایش یافت. با تخریب دیوارهای تهران، این مکان‌ها نیز به محدوده شهری متصل شدند. با گذشت زمان کارگاه‌های یخچال‌سازی نیز در محله ایجاد شد.

                     قنات‌های دولت‌آباد                                       
در گذشته در محدوده خیابان‌های وفا (شهید تکلی فعلی)، شبیر (شهید غلامی فعلی)، ارج و شقاقی، اراضی کشاورزی بوده که تا خیابان 20متری منصور (مرز فعلی محله‌های مظاهری و مطهری) وسعت داشته است. محصول عمده این زمین‌ها گندم و صیفی بوده است. آب مورد نیاز این زمین‌ها هم از قنات‌های دولت‌آباد، نجف‌آباد، هاشم‌آباد و منصور‌آباد تأمین می‌شد که همگی از چشمه‌علی در شهرری سرچشمه می‌گرفته‌اند. تمام این زمین‌ها از جاده شوسه شاه عبدالعظیم(ع) (فدائیان اسلام فعلی) تا میدان شوش و میدان خراسان تا اراضی دولت‌آباد دارای پلاک ثبتی بودند. همچنین قبل از شکل‌گیری میدان شوش، در این مکان یک غسالخانه و قبرستان وجود داشته است. قبرستان در دوره رضا شاه به باغ جنت اضافه ‌شد و غسالخانه هم سال‌های بعد تعطیل شد.
 
            خانه‌های کوچک و دباغ‌خانه         
                
سودجویی مالکان و دلالان زمین و سوء‌استفاده آنان از فقر اقشار ضعیف و کارگر موجب شد که زمین‌ها را به قطعات بسیار کوچک تفکیک کنند. به‌طوری که امروزه از خانه‌های 60، 50 متری تا 18 متری در این محله به چشم می‌خورد. همچنین تفکیک نادرست، موجب کم عرضی خیابان‌ها و کوچه‌ها شده است. چنان که به ندرت کوچه‌ای با عرض بیشتر از 3‌متر در محله وجود دارد. البته این محله از سال 1340 اندک اندک شکل شهری به خود گرفته است. یکی از مهم‌ترین خیابان‌های منطقه، خیابان درخشنده بود که در زمان قاجار «قلعه کورها» نام داشت و در زمان پهلوی به «دباغ خانه» تغییر نام داد. علت این نامگذاری هم وجود کارخانه‌های دباغی در آن محدوده بوده است. در زمان پهلوی دوم، دباغ‌خانه محل تیمار اسب‌ها شد. البته کارگاه‌های دباغی همچنان مشغول به کار بوده‌اند.


لب خط
خیابان شهرزاد به دلیل قرار گرفتن در جوار مسیر ریل راه‌آهن (ماشین دودی) ابتدا به لب خط معروف بود که از میدان قیام شروع و به شهرری می‌رسید. همچنین به دلیل وجود کارخانه‌های مختلف از قبیل سنگ تراشی، بلورسازی، کوره‌پزخانه و... و تعداد زیاد کارگران، جمعیت مردان محله تقریباً 20‌درصد بیشتر از زنان بوده است. از حدود سال 1340 نیز صنف اوراقچی‌ها وارد این محله شدند که این روزها خبر از انتقال کامل آنها به محدوده‌ای دیگر است.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code