منطقه 21

برج‌های آجری سربه فلک کشیده

نویسنده: فرهاد کنکاش
نزدیک به نیم قرن است که کوره‌های آجرپزی با معماری خاص خود در بخشی از منطقه19 ساخته شده‌اند و هنوز هم‌محل درآمدزایی بسیاری از زنان و مردانی هستند که از شهرهای مختلف کشور به این بخش از شهر می‌آیند تا در کنار همسر و فرزندان خود، خاک را گل و گل را خشت کنند و نان حلالی به دست بیاورند....
1396/09/01
  نزدیک به نیم قرن است که کوره‌های آجرپزی با معماری خاص خود در بخشی از منطقه19 ساخته شده‌اند و هنوز هم‌محل درآمدزایی بسیاری از زنان و مردانی هستند که از شهرهای مختلف کشور به این بخش از شهر می‌آیند تا در کنار همسر و فرزندان خود، خاک را گل و گل را خشت کنند و نان حلالی به دست بیاورند. اگرچه تعداد زیادی از این میله‌های خشتی سر به فلک کشیده که چند دهه منبع ارتزاق بسیاری از افراد بومی این منطقه و مهاجران بود، سرد شده و دیگری دودی از آنها به چشم نمی‌خورد، اما هنوز هم چند کوره در این منطقه وجود دارد که به‌خصوص تابستان‌ها فعال شده و کار می‌کند. معماری این کوره‌ها منحصربه‌فرد است و بد نیست برای چندساعتی هم شده، آنها را از نزدیک ببینیم.

10هزار سال قدمت
آجر از قدیمی‌ترین مصالح ساختمانی است که قدمت آن به گفته برخی از باستان‌شناسان به 10هزار سال پیش می‌رسد. مصرف آجر در زمان ساسانیان گسترش یافته ولی در حال حاضر با توجه به تراکم جمعیت و ساخت بناهای چند طبقه، استفاده از آجر در اسکلت ساختمان‌ها ممکن نیست و از اسکلت‌های فلزی یا بتنی استفاده می‌شود. با این وجود، از آجر برای نماسازی بناها استفاده می‌شود وعده‌ای از آن برای ساخت پله‌ها استفاده می‌کنند.

شکل‌گیری کوره‌پزخانه‌ها
در کشور ما هر جا که سنگ کم ولی خاک خوب در دسترس بوده، آجرپزی و مصرف آجر مرسوم بوده است. به همین دلیل، کوره‌های آجرپزی در بسیاری از شهرها وجود داشته که همگی به گفته کارشناسان سنتی یا دستی بوده‌اند. به این کوره‌‌ها «صحرایی» یا «قمی» می‌گفتند. به این‌ترتیب که آتشی برافروخته و خشت‌ها را دور آن می‌چیدند. این کار معایبی داشت، از جمله اینکه خشت‌های نزدیک به آتش می‌پختند و خشت‌های بیرونی خام می‌ماند. پس از اینکه شخصی به نام «فردریش هوفمان» بنّای اهل برن آلمان، طرح خود را برای ساخت فضایی کاملاً پوشیده با دهانه‌های متعددی (قمیر) برای ساخت کوره‌پزخانه‌ها داد، آجرها درون قمیر قرار می‌گرفت. بعد از چیدن خشت‌ها، دهانه‌ها را با گل می‌پوشاندند و آتش را از سوراخ‌های تعبیه شده روی سقف در این فضای بسته و مدور می‌انداختند.

معماری خاص و ویژه
آتش داغی که در کوره‌پزخانه‌ها وجود داشت، می‌بایست از محلی خارج می‌شد. بنابراین، لوله‌های آجرپزی ساخته شدند که ارتفاع زیادی داشتند. دود و آتش کوره‌ها از طریق همین دودکش‌ها به سمت هوای آزاد و خنک می‌رفت و خشت‌ها زنجیروار پخته می‌شد. طول بعضی از لوله‌های آجری این کوره‌ها تا ۳۰‌متر می‌رسد و از فرسنگ‌ها آن طرف‌تر خودنمایی می‌کند. با ورود تجهیزات و امکانات امروزی در صنعت آجرپزی، استفاده از دودکش‌های بلند در ساختمان کوره‌ها از مد افتاد و آنچه این کوره‌ها را دیدنی می‌کند، همین برج‌ها با ارتفاع بیش از ۲۰متر است که روزگاری با دست و با کمترین امکانات ساخته شده‌اند.

امضای خاص معماران روی میل‌ها
معماری این برج‌های بلند و باریک که کارگران کوره‌پزخانه‌ها، آنها را «میل» می‌نامند، خاص و دیدنی است. شکل این کوره‌ها در طرح هوفمان بیضی شکل و بدون نقش بود. تا اینکه معماران ایرانی به ساخت دودکش کوره‌پزخانه‌ها در سال1300 به بعد پرداختند و شکل ظاهری آنها تغییر کرد و دایره‌ای شد. نقش و‌نگاری هم روی دودکش‌ها زده و درحقیقت این ظریف‌کاری با آجر، امضای زیبای معمارهای ایرانی شد. حتی در انتهای دودکش‌ها یعنی بالاترین قسمت آنها نیز نقش و نگار زدند که «مرتضی منبع‌چی» رئیس اتحادیه آجرپزان درباره آنها می‌گوید: «به این نقش‌ها «کنک» می‌گفتند.» او درباره نحوه ساخت دودکش‌ها با این ارتفاع و بدون هیچ کجی می‌گوید: «معمارها فن این کار را می‌دانستند و از سوی دیگر دل گنده بودند! ‌» سپس درباره چگونگی ساخت این دودکش‌ها با امکاناتی که آن زمان در دسترس نبود، می‌گوید: «ابتدا زمین مربعی شکلی برای پی دودکش‌ها حفر می‌کردند و سپس دایره‌ای به قطر 2‌متر را آجرچینی می‌کردند. هر 30‌سانتیمتری که رج روی رج می‌گذاشتند، میلگردی خم می‌کردند و از داخل بدنه، روی دیوار دودکش کار می‌گذاشتند که به‌عنوان پله از آن استفاده می‌کردند. این کار تا ارتفاع موردنظر ادامه پیدا می‌کرد و هر 30‌سانتیمتر پله‌ای با میلگرد از داخل دودکش‌ها درست می‌کردند تا شعاع دودکش از 2متر به 40سانتیمتر برسد.»

کوره‌ها کجاست؟
برای تماشای کوره‌پزخانه‌ها و دودکش‌های منحصربه‌فرد آنها کافی است از انتهای بزرگراه شهید نواب وارد بزرگراه آزادگان شوید و به سمت غرب حرکت کنید. بعد از پل شهید کاظمی، خروجی محله‌های اسماعیل‌آباد و دولتخواه را می‌بینید که کوره‌پزخانه‌ها در آنها قرار دارند. البته، در بزرگراه آزادگان، دودکش‌ها از راه دور هم خودشان را به شما نشان می‌دهند.



ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code