منطقه 6

طهران قدیم در 6 هزار قاب

نویسنده: پرنیان سلطانی
سال‌ها پیش، تهران قریه‌ای در نزدیکی شهرری بود. این قریه رفته رفته در دوران صفوی توسعه یافت تا اینکه در ابتدای دوره قاجار پایتخت ایران شد...
1395/10/20
 نام: موسی حجت
 سن: 62 سال
 تحصیلات: فارغ‌التحصیل دانشکده فنی دانشگاه تهران در رشته برق و الکترونیک
 محل سکونت: یوسف‌آباد
 ویژگی: برگزیده کتاب عکس جشنواره جایزه تهران

 سال‌ها پیش، تهران قریه‌ای در نزدیکی شهرری بود. این قریه رفته رفته در دوران صفوی توسعه یافت تا اینکه در ابتدای دوره قاجار پایتخت ایران شد. حالا قریب به 200 سال از آن روزها می‌گذرد و این قریه کوچک آرام آرام گسترش پیدا کرده و به پرسروصداترین شهر ایران تبدیل شده است. اگرچه تقریباً همه ما پایتخت‌نشین‌ها کم و بیش با تاریخچه شهرمان آشنا هستیم، هستند کسانی که برای معرفی چهره تهران قدیم، ساعت‌ها، روزها و سال‌ها وقت صرف کرده و به نوعی عمرشان را در این راه گذاشته‌اند. افرادی که هفته گذشته و در قالب سومین جشنواره پژوهشی جایزه تهران از آنها قدردانی شد. «موسی حجت» که سال‌ها در محله یوسف‌آباد سکونت دارد، یکی از برگزیدگان این جشنواره است و کتابش با عنوان «ساختمان‌های باارزش تهران» برگزیده کتاب عکس جشنواره جایزه تهران شد. سراغ این پژوهشگر هم‌محله‌ای رفتیم تا برایمان از کتابی بگوید که 23 سال پیش اطلاعات آن جمع‌آوری شده و گلچینی از 14 هزار قطعه عکس از خانه‌های قدیمی و تاریخی تهران است.

شروع یک طرح
«30 سال پیش که همراه 4 نفر از دوستانم شرکتی تأسیس کردیم، فکرش را هم نمی‌کردم شرکت توسعه فضاهای فرهنگی، طرح شناسایی ساختمان‌های باارزش شهر تهران را به ما بسپارد. اما این اتفاق افتاد و سال 1372، کار پژوهشی‌مان را در زمینه ساختمان‌های قدیمی و تاریخی پایتخت آغاز کردیم.» این آغاز راه گردآوری کتاب «ساختمان‌های باارزش تهران» است. موسی حجت در ادامه می‌گوید: «خانه‌های قدیمی و باارزش متولی خاصی نداشتند و یکی پس از دیگری تخریب می‌شدند و به همین دلیل شرکت توسعه فضاهای فرهنگی تصمیم گرفت با شناسایی این خانه‌ها، تا جایی که می‌تواند نسبت به ترمیم و بازسازی این خانه‌ها اقدام کرده، سپس از آنها به‌عنوان کتابخانه، دانشگاه، مراکز فرهنگی، رستوران و... استفاده کند.»

2 سال کار مداوم
وقتی از حجت درباره روند اجرای این کار پژوهشی می‌پرسم می‌گوید: «با بیش از 50 دانشجوی معماری دانشگاه تهران همکاری کردیم تا کار عکاسی از خانه‌های باارزش را در قالب گروه‌های چند نفره آغاز کنند. تقریباً 2 سال زمان برد تا 6 هزار ساختمان قدیمی شهر تهران را که از دوره قاجار تا پایان حکومت پهلوی ساخته شده بودند شناسایی و نزدیک به 14 هزار قطعه عکس از آنها بگیریم. بعد از اتمام کارهای مقدماتی که با شاخص‌هایی از جمله قدیمی بودن ساختمان، سبک معماری متفاوت و... انجام شد، نوبت به کارشناسان و مهندسان معمار مجرب رسید تا ساختمان‌های شناسایی شده را ارزیابی کنند. در نهایت از مجموع 6 هزار ساختمان شناسایی شده، هزار و 825 ساختمان واجد ارزش شناخته شد و ما از این ساختمان‌ها 5 تا 6 هزار عکس گرفتیم. عکس‌ها و گزارش ساختمان‌ها را بر حسب منطقه شهرداری، تاریخ ساخت، نوع معماری و... طبقه‌بندی و آنها را در قالب 40 جلد جمع‌آوری کردیم تا در نهایت بعد از 2 سال کار شبانه‌روزی و مداوم، آن را در اختیار شرکت توسعه فضاهای فرهنگی قرار دهیم.‌کاری که به گفته مسئولان شهری از حیث کمیت و تعداد، بی‌نظیرترین کار در حوزه شناسایی ساختمان‌های قدیمی و تاریخی شهر تهران به حساب می‌آید.»

عکاسی با اعمال شاقه
«شاخصه ساختمان‌هایی که امروز می‌بینیم، نمای آنهاست، در حالی که ساختمان‌های دوره قاجار و حتی پهلوی، درون‌گرا بودند. به همین دلیل شما از بیرون فقط یک دیوار معمولی می‌بینید، در حالی که در اندرونی آنها هنرهای معماری نهفته است.» موسی حجت این را می‌گوید و ادامه می‌دهد: «به همین دلیل پیدا کردن این ساختمان‌ها خیلی سخت بود. بچه‌های ما به تمام کوچه‌پسکوچه‌های شهر می‌رفتند تا این خانه‌ها را پیدا کنند. تازه این بخش راحت کار بود. کار سخت از جایی آغاز می‌شد که مالکان اجازه عکاسی نمی‌دادند و بچه‌ها برای گرفتن  عکس به ناچار از دیوار بالا می‌رفتند، از پشت‌بام خانه همسایه کمک می‌گرفتند و گاهی برایشان گرفتاری‌های مختلفی پیش می‌آمد. به همین دلیل چون عکس‌ها همه در شرایط سخت گرفته شد، ادعایی نداریم که عکس‌هایمان هنری هستند، بلکه فقط به آنها به چشم شاهدانی نگاه می‌کنیم که هرکدام سند وجود ساختمان‌های باارزش در دل کوچه‌پسکوچه‌های پایتخت محسوب می‌شوند.»

چاپ کتاب بعد از 20 سال
«حدوداً 20 سال از پایان طرح و ارائه گزارش 40 جلدی به شرکت توسعه فضاهای فرهنگی گذشت که یک روز با من تماس گرفتند و گفتند قصد دارند کار من را، که به نظرشان مجموعه‌ای باارزش است، کتاب کنند. از اینکه قرار بود چنین اتفاقی بیفتد بسیار خوشحال شدم و گفتم این کار من نیست، کار تهران و حتی کار ایران است. به همین دلیل اصلاً بحث مادی‌اش مهم نبود و فقط می‌خواستم این گنجینه باارزش برای آیندگان باقی بماند.» حجت ادامه می‌دهد: «50 زونکن عکس را از انباری آوردیم و همه را تبدیل به مدارک دیجیتال کردیم و بعد از کار تحلیلی روی آنها، گزارشی تهیه کرده و همراه عکس‌ها تحویل شرکت توسعه فضاهای فرهنگی دادیم. در نهایت کارشناسان با انتخاب 500 عکس، کتاب ساختمان‌های باارزش تهران را به چاپ رساندند و امروز به همین دلیل، برگزیده جشنواره جایزه تهران شدم.»

ساختمان‌هایی که تخریب شد
هدف از شناسایی ساختمان‌های قدیمی و تاریخی، جلوگیری از تخریب آنها بود. اما اینکه چقدر این هدف محقق شده، سؤالی است که از حجت می‌پرسم و او در پاسخ می‌گوید: «متأسفانه سال گذشته که ما یک کار تحقیقی دیگر انجام دادیم، متوجه شدیم از هزار و 200 خانه باارزش شناسایی شده منطقه 12 در ابتدای دهه 70، نیمی از آنها از بین رفته، اما کارهای خوبی هم انجام شده است. بعضی از ساختمان‌ها خریده و مرمت شده و حالا در آنها کلاس‌های آموزشی برگزار می‌شود یا تبدیل به کتابخانه شده‌اند.»
وی ادامه می‌دهد: «در ابتدا هدفم به سامان رساندن طرح بود، اما از یک جایی به بعد، فقط به این فکر بودم که حتی اگر روزی این ساختمان‌ها تخریب شد، این عکس‌ها به یادگار بماند تا نسل‌های بعد بدانند شکل زندگی پیشینیان خود به چه صورت بوده و چه ساختمان‌هایی در تهران وجود داشته است. از اینکه امروز این کتاب به چاپ رسیده و تلاش شبانه‌روزی یک گروه 60، 70 نفره به ثمر نشسته بسیار خوشحالم. امیدوارم کسانی که دغدغه شناساندن معماری بی‌نظیر ایرانی‌ به نسل‌های آینده را دارند، این راه را ادامه بدهند و اشکالات ما را اصلاح و گزارش‌ها را تکمیل کنند تا آیندگان از یک مرجع قوی در حوزه معماری برخوردار باشند.»

سرنوشت نامعلوم 74 خانه تاریخی منطقه
برگزیده کتاب عکس سومین جایزه تهران می‌گوید از مجموع 6 هزار ساختمان شناسایی شده در جریان کار تحقیقی دهه70، هزار و 852 ملک واجد ارزش شناخته شد که از این تعداد هزار و 200 ملک در محدوده منطقه 12 قرار داشت. اما متأسفانه در کار تحقیقی دیگری که به تازگی انجام شده، مشخص شد نیمی از این خانه‌ها در جریان نوسازی از بین رفته‌اند! «موسی حجت» درباره خانه‌های قدیمی که شناسایی شده می‌گوید: «بر اساس طرح تحقیقی که سال‌ها پیش انجام شد، تعداد زیادی از خانه‌های تاریخی و ارزشمند در منطقه ما واقع شده‌اند. در آماری که مربوط به اوایل دهه 1370 است 74 خانه تاریخی و قدیمی در قلب پایتخت شناسایی شده که امروز اطلاع دقیقی از آنها در دست نیست. اینکه چه تعداد از این خانه‌ها هنوز وجود دارد و چه تعداد تخریب شده، سؤالی است که برای یافتن پاسخ آن باید یک کار تحقیقاتی دیگر انجام شود.»

معماری ما «حیا» داشت!
معماری ما در گذشته درون‌گرا بود و به اصطلاح حیا داشت. در دوران قاجار و پهلوی، خانه‌ها را به گونه‌ای می‌ساختند که وقتی کسی قصد ورود به خانه را داشت، مستقیم وارد حریم خصوصی اهل خانه نمی‌شد. در ورودی بیشتر خانه‌ها، یک هشتی یا نیم‌هشتی می‌ساختند که این هشتی راه دسترسی به اتاق‌های دیگر بود و اگر کسی می‌خواست وارد شود، مستقیم وارد اتاق‌ها و حریم خصوصی اهل خانه نمی‌شد. در دوره پهلوی هم درهای خانه‌ها را فرورفته می‌ساختند تا اهل خانه وقتی قصد خروج از منزل را داشتند، یک قدم با کوچه فاصله داشته باشند. اما از سال 1320رفته رفته ساختمان‌سازی ما از فرهنگ غرب الگوبرداری کرده و آن معماری درون‌گرا و باحیا به فراموشی سپرده شد. در گذشته، اصل کار معماری در خانه انجام می‌شد و افراد توجه چندانی نسبت به نمای بنا نداشتند. در واقع این اهل خانه بودند که اهمیت داشتند، نه نمایی که ساخته می‌شد تا رهگذران آن را ببینند. به همین دلیل می‌بینیم که بیشتر کار معماری و زیبایی خانه، بر خلاف آنچه امروز می‌بینیم، در درون خانه بود که ساکنان می‌توانستند آن را ببینند و از زیبایی‌اش لذت ببرند. از طرفی در ساخت خانه دقت زیادی می‌شد که هم آشپزخانه و هم سرویس بهداشتی بیرون از فضای نشست و برخاست اهل خانه باشد. چراکه معماران بنام قدیمی معتقد بودند در فضایی که قرار است آرامش موج بزند، نباید هیچ بو و رایحه‌ای بپیچد. در یک کلام خانه جایی برای زندگی کردن بود. اما متأسفانه این روزها اغلب خانه‌ها در قالب یک آپارتمان 60، 70 متری خلاصه شده که روح زندگی کمتر در آن جریان دارد. به نظر می‌رسد اگر می‌خواهیم قدری از معماری قدیم و درونگرای گذشته را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم، باید هرچه زودتر دست به کار شویم و با حفاظت و صیانت از این بناهای ارزشمند تاریخی موجود، اندوخته‌ای برای سال‌های بعد بگذاریم.
«نصرالله حدادی» پژوهشگر تهران قدیم و نویسنده کتاب «با من به طهران بیایید»

نگوییم فرسوده، بگوییم تاریخی!
ما موضوعی به نام بافت فرسوده نداریم و بافت‌های شهری ما یا تاریخی هستند یا غیرتاریخی. با این دیدگاه، بافت تاریخی فرسوده نمی‌شود، کهن می‌شود و اتفاقاً هرچه بیشتر از عمرش بگذرد، باارزش‌تر خواهد شد. وقتی ما برای معرفی بافت تاریخی‌مان از عبارت «فرسوده» استفاده می‌کنیم، قاعدتاً نخستین موضوعی که به ذهن‌مان می‌رسد، نیاز به تخریب و نوسازی بافت است. اما وقتی می‌گوییم بافت تاریخی یعنی با محدوده‌ای سر و کار داریم که بسیار ارزشمند است و برای حفظ و بقای آن، باید ساختمان‌هایش را استحکام‌ ببخشیم. چراکه همین خانه‌های قدیمی و بافت‌هایی که از آن با عنوان «فرسوده» نام می‌بریم، تاریخ و فرهنگ شهرمان را می‌سازند و باید هر طور شده آنها را حفظ کرد. ضمن اینکه یادمان باشد وقتی زلزله بم اتفاق افتاد، این خانه‌های آپارتمانی بودند که جان هم‌وطنانمان را گرفتند و خانه‌های خشتی، کمتر آسیب دیدند.
در کنار نقش مدیران و مسئولان ذی‌ربط، نباید از این موضوع غافل شد که شهروندان هم نقش بسزایی در حفظ هویت شهر دارند. متأسفانه در حال حاضر شهروندان خانه را مال خودشان می‌دانند یا به چشم یک پس‌انداز و ثروت به آن نگاه می‌کنند. حاصل همین دیدگاه است که وقتی بزرگ‌ترها از دنیا می‌روند، بچه‌ها خانه را فروخته و پول آن را بین خودشان تقسیم می‌کنند. تا زمانی که خودمان به این باور نرسیم که خانه یکی از عناصر شهری است و تعلق صرف به مالک ندارد، شهر هیچ‌وقت پایدار نمی‌ماند و بافت تاریخی یک محله به مرور از بین می‌رود. در همین عصر و دوران، مردم شهر ابیانه خانه‌های خود را نمی‌فروشند. نه اینکه مشکل مالی ندارند بلکه به فکرشان هم خطور نمی‌کند که می‌توانند خانه‌هایشان را هم بفروشند. فروش خانه در چنین فضاهایی دقیقاً به اندازه‌ای دور از ذهن است که یکی بخواهد اسمش را بفروشد و در قبالش پولی دریافت کند. مسلماً در چنین بستری همیشه شاهد یک بافت تاریخی پایدار هستیم که مردم و مسئولان شهری به اتفاق یکدیگر برای حفظ آن تلاش می‌کنند.
«سید احمد محیط طباطبایی» تهران‌شناس و پژوهشگر حوزه میراث فرهنگی

50دانشجوی معماری دانشگاه تهران در سال 1372 با موسی حجت همکاری کردند تا خانه‌های تاریخی و قدیمی پایتخت را شناسایی کنند.

14هزار قطعه عکس از خانه‌های تاریخی و قدیمی پایتخت موجود است که 500 عکس در قالب کتاب «ساختمان‌های باارزش تهران» به چاپ رسیده است.

6000خانه تاریخی و قدیمی در فاصله سال‌های 1372 تا 1374 شناسایی شد که از این تعداد، هزار و 825 ملک، واجد ارزش بود.

 150هزار تومان، قیمت کتاب «ساختمان‌های باارزش تهران» است که نمونه‌ای بی‌نظیر برای علاقه‌مندان به معماری ایرانی به حساب می‌آید.







ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code