منطقه 7

قصر قجری؛ گردشگاه اهالی!

نویسنده: سمیرا مرکدی
طبق آنچه در تاریخ آمده است همزمان با کودتای سال 1299 هجری شمسی سقف ساختمان نظامیه با توپ ویران می‌شود و زندانیانی که در ساختمان بلدیه زندانی بودند همگی آزاد می‌شوند...
1396/09/12
 طبق آنچه در تاریخ آمده است همزمان با کودتای سال 1299 هجری شمسی سقف ساختمان نظامیه با توپ ویران می‌شود و زندانیانی که در ساختمان بلدیه زندانی بودند همگی آزاد می‌شوند و دیگر اثری از زندان باقی نمی‌ماند. در نهایت با روی کارآمدن پهلوی اول و نیاز به زندان، سرتیپ درگاهی رئیس اداره نظمیه به دلیل نبود مکانی کافی برای زندانیان زمینی وسیع برای ایجاد زندان درخواست می‌کند. به این‌ ترتیب کاخ متروکه قجری برای ساخت زندان مورد تأیید نیکلای مارکوف معمار قرار می‌گیرد و در نهایت بخشی از کاخ در تاریخ 11 آذر 1308 خورشیدی تبدیل به نخستین زندان متمرکز کشور می‌شود؛ زندان قصر با 192 سلول در منطقه ما! اکنون پس از 88 سال در سالروز ساخت این بنا، با حمیدرضا عظیمی، مدیر روابط‌عمومی باغ‌موزه و برخی از زندانیان قدیمی و اهالی، مروری اجمالی داشته‌ایم به فراز و نشیب قصر قجری تا باغ‌موزه امروزی.

قصر فتحعلی شاه قاجار
داستان ساخته شدن قصر قاجار در حدفاصل سه‌راه زندان، پل سیدخندان و خیابان شریعتی به حدود 220 سال قبل باز می‌گردد؛ زمانی که فتحعلی‌شاه قاجار در سال دوم سلطنت خود فرمان داد تا بیرون از تهران برایش قصری بسازند. همین می‌شود که قصر قاجار به دست شاهزاده‌های قجری ساخته می‌شود و بلندترین ساختمان تهران لقب می‌گیرد. حمیدرضا عظیمی مدیر روابط‌عمومی باغ‌موزه می‌گوید: «به نظر می‌رسد هوای خوب و رشته قنات‌های «مخلص‌آباد» و «مبارک‌آباد» باعث شده تا فتحعلی‌شاه اینجا را بهترین نقطه برای ساختن قصر بداند و ظاهراً این قصر 7 طبقه بوده است.» اما از آنجایی که بناهای دوره فتحعلی‌شاه قاجار، با خشت درست می‌شد و آجر، نقش کمرنگی در مصالح داشت، این بناها خیلی زود از بین می‌رود. حالا هیچ اثری از این قصر وجود ندارد به غیر از یک کوشک در شمال باغ‌موزه فعلی که تنها بنای باقی مانده از قصر قاجار است؛ اما نوع پوشش سقف آن نشان می‌دهد که این بنا هم در دوره ناصرالدین شاه قاجار ساخته شده چون تا دوره ناصرالدین شاه، اصلاً پوشش سقف و شیروانی نداشتیم.

زندان مارکوف
نخستین زندان تهران قدیم، در زمان ریاست سوئدی‌ها بر شهربانی در ساختمان اداره کل تشکیلات نظمیه در جنوب غربی میدان توپخانه قرار داشت. این زندان کوچک مرکب از 3 اتاق معروف به حبس نمره یک و چندین اتاق و زیرزمین برای زندانیان عمومی بود. در واقع دوران قاجاریه، زندان در دارالخلافه منحصر به این مکان بود و محل دیگری به نام زندان وجود نداشت و گاهی از انبار شاهی هم برای حبس متهمان استفاده می‌کردند. با در دست گرفتن حکومت توسط رضاخان و ایجاد رعب و وحشت در ایران، سرتیپ درگاهی، رئیس نظمیه، به دلیل وجود معارضان زیاد، تقاضای یک محل وسیع برای به‌بند کشیدن مخالفان می‌کند. مارکوف، معمار معروف روسی مأمور بررسی و انتخاب مکان مناسب برای ساخت نخستین زندان متمرکز می‌شود. او قصر وسیع قاجار را که متروکه شده بود برای ساخت زندان انتخاب کرده و سرانجام زندان قصر در تاریخ 11 آذر 1308 خورشیدی توسط رضاخان به همراه سرتیپ درگاهی، تیمورتاش و برخی دیگر از مسئولان بازگشایی می‌شود. این زندان 192 سلول داشته که 96 سلول آن 5 نفری و بقیه انفرادی بوده و در جمع ظرفیت پذیرش 800 نفر را هم داشته است.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا باغ‌موزه
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، در نیایشگاه همین زندان، دادگاه شکنجه‌گران با حضور انقلابیون شکنجه‌شده شروع می‌شود.
 شکنجه‌گرهایی مانند فریدون توانگری معروف به آرش، بهمن نادری‌پور معروف به تهرانی و فرج‌الله ‌سبفی کمانگر معروف به کمالی که در کمیته ضد خرابکاری افراد زیادی را مورد شکنجه جسمی و روحی قرار داده بودند در مسجد همین زندان محاکمه می‌شوند. همچنین افرادی همچون امیر عباس هویدا، پس از پیروزی انقلاب اسلامی این زندان را تجربه کرده‌اند. سپس از زندان قصر به‌عنوان محلی برای زندانیان غیر‌سیاسی استفاده شد ولی کم‌کم اهالی محله حشمتیه‌ـ قصر که تعدادشان زیاد شده بود به بوی فاضلاب زندان و صحنه‌هایی که می‌دیدند اعتراض می‌کنند. اشرف صحت، بانوی فعال و قدیمی محله یکی از معترضان بوده است: «یک روز همراه 100 نفر از خانم‌های محله از مغازه‌ای دستمال کاغذی خریدم و همراه گیره، دستمال‌ها را روی بینی گیره زدیم و رفتیم مقابل زندان نشستیم. طوماری امضا کردیم و شهردار منطقه و مسئولان که آمدند گفتند قرار است تا 2 ماه دیگر زندان جمع‌آوری شود.» و در نهایت سال 1383 این زندان تعطیل و با ثبت زندان به‌عنوان اثر ملی در سازمان میراث فرهنگی از تخریب آن جلوگیری شد. 14 آبان سال 1391 هم به‌عنوان باغ‌موزه درهای آن گشوده می‌شود.

افتتاح‌کننده‌ها در زندان!
سرتیپ درگاهی که پیشنهاد ساخت نخستین زندان را خودش مطرح کرده بود 2 روز پس از افتتاح زندان به دستور رضا شاه بازداشت و روانه همین زندان می‌شود.
برخی از راهنماهای زندان، احتمال می‌دهند فساد مالی علت این ماجرا بوده ولی بعضی از منابع، دلایل دیگری همچون بی‌احترامی به نفر اول مملکت و ظن شاه را علت آن می‌دانند. به هر حال درگاهی پس از مدتی آزاد می‌شود ولی هیچ‌وقت به کاری در حکومت گماشته نمی‌شود. زندان قصر، یکی دیگر از افتتاح‌کنندگان خود را هم در خود جای داده است؛ تیمورتاش شخص دوم مملکت که از سال 1305 به مسند وزارت تکیه زده بود به دلیل دخالت بیش از حد در امور سیاسی، اعتماد شاه را از دست داد و دی ماه سال 1311 از سمت خود عزل و سپس به اتهام جاسوسی و رشوه‌خواری به زندان قصر گرفتار می‌شود. او در 9 مهر ماه سال 1312، در همین زندان کشته و جنازه‌اش بدون تشریفات، در امامزاده عبدالله(ع) شهرری به خاک سپرده می‌شود.

ساخت زندان سیاسی
در اوایل دهه 30، با توجه به افزایش زندانیان سیاسی، تصمیم به ساخت زندان سیاسی مجزا گرفته می‌شود. از این‌رو ساختمانی در شمال شرقی باغ‌موزه فعلی، با مساحت 5 هزارمترمربع ساخته و به این‌ترتیب زندانیان سیاسی و عمومی از هم جدا می‌شوند. این زندان از 4‌بند و 3 حیاط تشکیل شده بود. در این زندان مقام معظم رهبری، آیت‌الله اکبر هاشمی رفسنجانی، آیت‌الله سید محمود طالقانی، آیت‌الله محمدرضا مهدوی‌کنی، شهید مرتضی مطهری، شهید رجایی و شهید باهنر و عباس شیبانی و افراد زیاد دیگری روزگار گذرانده‌اند. سرتیپ «اصغر کورنگی» سال‌های ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۹ رئیس زندان قصر بوده است. زندانیان قدیمی از او به‌عنوان مردی خدمتگزار یاد می‌کنند. برای زندانیان عمومی، کارگاه‌هایی راه‌اندازی می‌کند تا زندانی‌ها‌ کاری یاد بگیرند که پس از آزادی به دردشان بخورد. 2 مدرسه در زندان راه‌اندازی می‌کند؛ یک مدرسه تا کلاس ششم ابتدایی آموزش می‌داد و یک مدرسه هم برای یاد دادن زبان انگلیسی. او مسجدی را هم در زندان می‌سازد و به دلیل دوستی و حمایت از زندانیان سیاسی، مأموران امنیتی به او مشکوک شده و 29 روز خودش در انفرادی حبس و بازجویی می‌شود. وی سال گذشته طی مراسمی در زندان قصر حاضر شد و خاطراتش را از این زندان بازگو کرد.

فرار بزرگ
این‌طور که نقل شده است، معروف‌ترین فرار از زندان قصر، در زمان رضاشاه مربوط به سید فرهاد نامی از مخالفان وقت بوده‌ است. سید فرهاد از اهالی روستایی از توابع نطنز بوده ‌است. همچنین اندکی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در 21 بهمن سال 1357 انقلابیون درهای زندان را گشودند و صدها نفر از زندان عمومی و سیاسی گریختند. البته در بخش دیگر زندان، 3 زن و در بخش دیگر 14 مرد از مبارزان انقلاب باقی مانده بودند که 22 بهمن با کمک مردم آزاد شدند. خواهران جزایری به‌عنوان آخرین زنان زندانی بودند که این زندان را ترک کردند. اهالی که شاهد خروج زندانیان از زندان بوده‌اند خاطرات آن روز را خوب به یاد دارند و نقل کرده‌اند که 21 بهمن ماه زندانیان به کمک مردم آزاد و به خیابان‌ها سرازیر شده و برخی از مردم هم مهمات و اسلحه‌ و آذوقه‌هایی را که از زندان خارج کرده بودند به مسجد اعظم تحویل می‌دادند.»

باغ موزه قصر
دیگر خبری از دیوارهای بلند اطراف نیست و مکانی که زمانی به‌عنوان قصر محل رفت‌وآمد شاه و شاهزادگان بود و سال‌ها محل حبس زندانیان عمومی و سیاسی، به موزه و محل گشت‌وگذار و تفریح تبدیل شده است. اکنون زندان‌های مارکوف و سیاسی تبدیل به موزه شده است. روزانه برخی از زندانیان قدیم، برای مرور خاطرات‌شان و نسل امروز برای آشنایی با تاریخ دیروز، وارد آن می‌شوند. هر دو زندان، دارای راهنماست که اطلاعات مورد نیاز را در اختیارتان قرار می‌دهد. در زندان سیاسی، راهنماها کسانی هستند که در دوران مبارزات انقلاب اسلامی سال‌ها در همین‌جا زندانی سیاسی بوده‌اند.
در زندان مارکوف می‌توانید با شکل و معماری یک زندان قدیمی آشنا شوید. مقابل هر سلول، تصویر و داخل آن هم عکس یا مجسمه‌ای از زندانیان دوره پهلوی اول دیده می‌شود؛ شیرعلیمردان خان، فرخی یزدی، تیمورتاش و...
در زندان سیاسی که در ضلع شمال شرقی باغ‌موزه قرار دارد می‌توانید سختی روزگار انقلابیون را ببینید. وارد که شوید، تصویر انقلابیون و مبارزان نام آشنایی را می‌بینید. هنوز هم روی دیوار برخی سلول‌ها، دستخط‌های زندانیان دیده می‌شود. اینجا سیستم صوتی تعبیه شده تا سر و صدای شکنجه‌ها و همهمه زندان، همان حال و هوا را تداعی کند. مقابل در هر سلول نام زندانیان انقلاب دیده می‌شود.

نیایشگاه
در محوطه باغ‌موزه ، سالنی وجود دارد که در زمان پهلوی دوم ساخته شده است. نخستین جلسات دادگاه انقلاب همین‌جا تشکیل شد و شکنجه‌گران ساواک در آن محاکمه شدند. اکنون در وقت اذان می‌توانید اینجا نماز اقامه کنید.

زورخانه
زورخانه‌ای در ساختمان قدیمی زندان مارکوف همچنان فعال و تنها زورخانه منطقه است. علاقه‌مندان به ورزش زورخانه‌ای می‌توانند از آن استفاده کنند.

کافه لقانطه
شبیه‌سازی شعبه سوم کافه لقانطه؛ نخستین کافه ثبت شده در تاریخ ایران با همان شکل و با رعایت تمام جزئیات و حتی موسیقی آن زمان راه‌اندازی شده است. به‌زودی رستوران قجری هم در جوار همین کافه ساخته خواهد شد.

خودروهای کلاسیک
مقابل ساختمان مارکوف و کافه لقانطه، نمایشگاهی از خودروهای کلاسیک وجود دارد. خودروهای ارزشمند قدیمی همچون اتومبیل دکتر مصدق و افراد سرشناس در این نمایشگاه دیده می‌شود و روزانه افراد زیادی مقابل آنها عکس یادگاری می‌گیرند.

سروستان باغ ایرانی
فضایی به مجموع باغ ایرانیان اختصاص داده‌اند و سعی شده بر اساس مستندات و مشاهدات و کاشتن و پرورش گل‌ها و درختانی همچون نارون، کاج، انگور، چنار، توت، بیدمجنون، زرشک زیتونی، سرو و... باغ‌های ایرانی تداعی شود.
 
 نمایشگاه ملک‌الشعرای بهار
نمایشگاه باغ‌موزه قصر در ساختمان مارکوف ظرفیت نمایش بیش از 400 تابلو را دارد.

سالن همایش
آمفی‌تئاتر مجموعه باغ‌موزه قصر با ظرفیت 120 نفر در ضلع غربی باغ‌موزه مجهز به سیستم‌های صوتی و تصویری و مجهز برای پرپایی همایش، اجرای زنده موسیقی، تئاتر، نمایش فیلم و... است.





ارسال پیام اشتراک



 
 
 Security code